فرض کنید در یک جلسه فنی نشستهاید. دستور جلسه دو موضوع دارد:
- انتخاب معماری سیستم جدید
- رنگ دکمهی «ثبت».
بحث معماری ده دقیقه طول میکشد و همه سر تکان میدهند. بحث رنگ دکمه یک ساعت و نیم طول میکشد و جلسه با اختلافنظر تمام میشود.
اگر این صحنه برایتان آشناست، شما با پدیدهای روبهرو شدهاید که اسمش Bike-shedding است. در این مطلب میبینیم این اصطلاح از کجا آمده، چرا ذهن ما به سمتش کشیده میشود و تیمها چطور میتوانند جلوی آن را بگیرند.

داستان نیروگاه و سایبان دوچرخه
ماجرا به سال ۱۹۵۷ برمیگردد. سیریل نورثکوت پارکینسون، مورخ و نویسندهی بریتانیایی، در کتاب «قانون پارکینسون» یک جلسهی فرضی را توصیف کرد. کمیتهای باید دربارهی سه موضوع تصمیم بگیرد: ساخت یک نیروگاه هستهای، تأمین بودجهی کارکنان و ساخت یک سایبان دوچرخه.
نیروگاه هستهای مبلغ هنگفتی هزینه دارد. اما پیچیده است و کمتر کسی جرات میکند دربارهاش نظر بدهد. پس کمیته خیلی زود آن را تایید میکند و میگذرد.
سایبان دوچرخه فرق دارد. همه میدانند سایبان چیست. همه دوچرخه دیدهاند. پس همه نظر دارند: از چه جنسی باشد؟ چه رنگی باشد؟ سقفش چقدر شیب داشته باشد؟ بحث ساعتها ادامه پیدا میکند.
پارکینسون از این مثال نتیجه گرفت که زمانی که کمیتهها صرف یک موضوع میکنند، اغلب با اهمیت مالی آن موضوع نسبت عکس دارد. به این مشاهده میگویند قانون پیشپاافتادگی (Law of Triviality).
یک نکتهی مهم
این یک قانون ریاضی یا نتیجهی آزمایش علمی نیست. یک مشاهدهی طنزآمیز و دقیق دربارهی رفتار گروههاست. همچنین نباید آن را با قانون معروفتر پارکینسون اشتباه بگیرید که میگوید «کار به اندازهی زمانی که برایش در نظر گرفته شده گسترش مییابد».
ورود این مفهوم به دنیای نرمافزار
در سال ۱۹۹۹، پول-هنینگ کَمپ (Poul-Henning Kamp)، از توسعهدهندگان شناختهشدهی پروژهی FreeBSD، ایمیلی به فهرست ایمیل پروژه فرستاد. چند روز بود که اعضا دربارهی یک موضوع کوچک بحث میکردند: آیا دستور sleep باید مقدارهای کسری از ثانیه را بپذیرد؟
کمپ از این بحث بیپایان خسته شده بود. او در ایمیلش پارکینسون را یادآوری کرد و گفت این دقیقا همان سایبان دوچرخه است. عنوان ایمیلش هم جالب بود: «سایبان دوچرخه هر رنگی باشد خوب است».
این ایمیل باعث شد اصطلاح bikeshed در جامعهی برنامهنویسان جا بیفتد. امروز در بسیاری از بحثهای فنی میشنوید که کسی میگوید: «این دیگر دارد bike-shedding میشود.»
کمپ نکتهی روانشناختی جالبی هم مطرح کرد. به باور او، آدمها دوست دارند ردی از خودشان روی یک تصمیم بگذارند. حتی اگر تصمیم کوچک باشد، میخواهند بتوانند بگویند: «این قسمتش را من تعیین کردم.»
کارل فوگل (Karl Fogel) هم در کتاب «تولید نرمافزار متنباز» (۲۰۰۵) فصلی با همین مضمون نوشته است. عنوانش این است: «چرا باید برایم مهم باشد که سایبان دوچرخه چه رنگی است؟». او توضیح میدهد که چنین بحثهایی در پروژههای متنباز، با آن همه مشارکتکننده، خیلی رایج است.
چرا ذهن ما به سمت جزئیات کماهمیت میرود؟
یک اشتباه رایج این است که این پدیده را فقط «بیدقتی» یا «اتلاف وقت» بدانیم. در واقع چند سازوکار روانی پشت آن است. اینها فرضیههای توضیحیاند و آزمایش مستقیمی دربارهی خود bike-shedding انجام نشده است. ولی با رفتار ما خیلی جور درمیآیند.
- آشنایی: دربارهی چیزی که میشناسیم راحتتر حرف میزنیم. رنگ و فاصله و نامگذاری را همه میفهمند. معماری پایگاه داده را نه.
- بار شناختی: فهمیدن یک مسئلهی معماری یعنی نگه داشتن وابستگیها، محدودیتها و ریسکها در ذهن. بررسی رنگ دکمه چنین زحمتی ندارد.
- گریز از عدم قطعیت: تصمیمهای بزرگ جواب قطعی ندارند. موضوعات کوچک سریعتر به یک جواب میرسند و حس پیشرفت میدهند.
- پاداش مشارکت: اظهارنظر دربارهی یک جزئیات ساده به ما حس اثرگذاری میدهد. همان «اثر انگشت» که کمپ میگفت.
- ترس از ناآگاهی: گفتن «من این بحث را متوجه نمیشوم» سخت است. پس آدم به سراغ موضوعی میرود که در آن احساس تسلط دارد.
چند مفهوم شناختهشدهی روانشناسی هم به فهم این رفتار کمک میکنند:
- عقلانیت محدود (هربرت سایمون)
ظرفیت پردازش ذهن ما محدود است. پس تمایل داریم انرژیمان را صرف مسئلهای کنیم که پردازشش آسانتر است. - سوگیری دسترسپذیری (کانمن و تورسکی)
چیزهایی که راحتتر به ذهن میآیند وزن بیشتری میگیرند. یک دکمهی کج در رابط کاربری دیدنی است. یک ضعف پنهان در معماری نه. - تفکر گروهی (اروینگ جنیس)
وقتی گروه به هماهنگی بها میدهد، به چالش کشیدن تصمیم بزرگ سخت میشود. بحث دربارهی موضوعات بیخطر راحتتر است. - اثر لنگراندازی
اگر جلسه با یک جزئیات ظاهری شروع شود، همان موضوع میتواند مسیر کل بحث را تعیین کند.
چهرهی Bike-shedding در کار روزمرهی برنامهنویسان
این پدیده در همه جای کار ما دیده میشود. به چند نمونهی زیر توجه کنید:
- Code Review
یک تغییر کد مشکل امنیتی دارد، اما بیشتر نظرات دربارهی نام یک متغیر یا جای یک خط خالی است. - انتخاب فریمورک
تیم هنوز نیازهای محصول را مشخص نکرده، اما ساعتها سر مقایسهی دو فریمورک بحث میکند. - طراحی رابط
تجربهی کاربری یک مرحلهی مهم خراب است، ولی جلسه سر فاصلهی ۸ یا ۱۲ پیکسلی تمام میشود. - ابزارها
به جای رفع مشکل واقعی استقرار و تست، تیم دربارهی یک افزونهی ویرایشگر بحث میکند. - Refactoring
اختلاف بر سر یک تغییر ساختار کوچک ادامه دارد، در حالی که بدهی فنی بزرگ دستنخورده مانده است. - سبک کدنویسی
Tab یا Space؟ آکولاد در همان خط یا خط بعد؟ در حالی که یک Formatter میتواند همهی اینها را بدون بحث حل کند.
پژوهشهایی هم دربارهی Code Review انجام شده است. بعضی از آنها نشان میدهند بخش بزرگی از مسائلی که بازبینها پیدا میکنند به مستندسازی و ساختار و خوانایی کد مربوط است، و بخش قابل توجهی از آنها را ابزارها هم میتوانند پیدا کنند. این پژوهشها bike-shedding را مستقیم اندازه نگرفتهاند. اما تصویر جالبی از این میدهند که توجه بازبینها کجا خرج میشود.
هزینهی پنهان این رفتار
هزینهی bike-shedding فقط ساعتهای هدررفتهی جلسه نیست. چند اثر دیگر هم دارد:
- هزینهی فرصت
هر دقیقهای که صرف جزئیات شد، از بررسی ریسکهای واقعی کم شده است. - تصمیمهای مهم بدون بررسی
مسائل بزرگ با سر تکان دادن گذرانده میشوند و مشکلشان بعدها آشکار میشود. - فرسودگی
کسانی که به مسائل جدی فکر میکنند، از بحثهای بیپایان بیحوصله میشوند و کمکم کمتر حرف میزنند. - کند شدن تیم
وقتی هر تغییر کوچکی بحث طولانی بسازد، آدمها از پیشنهاد دادن میترسند.
هر بحث کوچکی Bike-shedding نیست
قبل از اینکه همهی بحثهای جزئی را برچسب بزنیم، چند نکته را باید در نظر داشت.
اهمیت را با پیامد بسنجید، نه با اندازهی ظاهری. یک رنگ ممکن است روی دسترسپذیری کاربران کمبینا اثر بگذارد. یک نامگذاری ضعیف ممکن است در آینده سالها سردرگمی بسازد. اینها بحث بیارزش نیستند.
ساده بودن هم نشانهی کماهمیتی نیست. انتخاب روش احراز هویت شاید یک تصمیم کوچک به نظر برسد، ولی پیامد امنیتی بزرگی دارد. در مقابل، بعضی مسائل پیچیده در واقع ارزش بررسی طولانی ندارند.
تعداد نظرات با ارزش مشارکت برابر نیست. گاهی یک سؤال دربارهی معماری از دهها نظر دربارهی پیادهسازی باارزشتر است.
مشکل اغلب از ساختار جلسه است، نه از آدمها. وقتی دستور جلسه، مسئول تصمیم و معیار اولویتبندی مشخص نیست، بحث به طور طبیعی به سمت موضوعاتی میرود که مشارکت در آنها آسانتر است.
چطور جلوی Bike-shedding را بگیریم؟
دوری کردن از بایکشدینگ غیرممکن نیست. با رعایت برخی اصول و تمرین کردن نکات زیر میتوانید در زمان صرفهجویی کنید و نتایج موثرتری بگیرید:
- خودکارسازی کنید
ابزارهایی مثل Prettier، ESLint و PHP-CS-Fixer سبک کد را یکبار برای همیشه تعیین میکنند. دیگر لازم نیست در Code Review دربارهی آن بحث شود. - برای هر تصمیم یک مسئول مشخص کنید
همه میتوانند نظر بدهند، اما یک نفر تصمیم نهایی را میگیرد. این کار بحثهای بیانتها را کوتاه میکند. - موضوعهای مهم را اول بیاورید
جلسه را با مهمترین موضوع شروع کنید، وقتی که انرژی و تمرکز هنوز زیاد است. - برای هر موضوع زمان تعیین کنید
اگر زمان تمام شد و توافقی نبود، تصمیمگیرنده تصمیم میگیرد یا موضوع به بعد منتقل میشود. - بپرسید: «اگر اشتباه کنیم، برگشتن چقدر سخت است؟»
تصمیمهایی که بهراحتی قابل برگشتاند، زمان کمی میخواهند. هر رنگی باشد، در آینده عوض میشود. معماری و مدل داده اینطور نیستند. - نظرات جزئی را برچسب بزنید
در Code Review بنویسید «nit:» تا مشخص شود این نظر مانع تأیید نیست. - تصمیمها را مکتوب کنید
یک یادداشت کوتاه با عنوان «چه تصمیمی گرفتیم و چرا» از بحث دوبارهی همان موضوع جلوگیری میکند. - سؤالهای ساده را تشویق کنید
وقتی گفتن «من این را نمیفهمم» عادی باشد، آدمها کمتر به پناهگاه جزئیات میروند.
روبرو شدن با Bike-Shedding
Bike-shedding یک ضعف اخلاقی نیست. یک الگوی طبیعی در رفتار گروههاست. ما به موضوعاتی که میفهمیم بیشتر میچسبیم و از موضوعاتی که نمیفهمیم دور میشویم.
راه مقابله با آن هم سرزنش آدمها نیست. راه مقابله، ساختار بهتر جلسه، خودکارسازی تصمیمهای تکراری و عادت پرسیدن این سؤال است: «اهمیت واقعی این موضوع چقدر است؟»
دفعهی بعد که دیدید جلسهی شما سر رنگ سایبان گیر کرده، یادتان باشد که شاید نیروگاه هستهای همین الان بدون بررسی تأیید شده باشد.
